دوا درمان در روزگاران کهن

رساله ای است ناقص و از مولفی ناشناخته در طب که در آن مولف به بیان ادویه مرکبه و گیاهان دارویی‌ که در درمان برخی بیماری‌ها مفید است، پرداخته و به ترتیب حروف تهجی آورده است. در این کتاب ابتدا نام داروها و نام بیماری‌هایی که داروهای ذکر شده در درمان آنها مفید است، سپس دستور ترکیب و تهیه دارو آمده است.

یکی از کتب ارزنده‌ای که در جانورشناسی در عصر صفوی نوشته شده و از منابع مهم تاریخ علم است کتاب خواص الحیوان نوشته علی بن عبدالواسع کامی لاهیجی مقتول در 1039ق. می باشد. کتاب حاضر، در زمینه جانورشناسی در عصر صفوی نوشته‌ شده، و مشتمل بر دو مقاله است. مقاله اول در هشت باب و مقاله دوم در بیان خواص و اخلاق و منافع و مضار سایر حیوانات و در پنج قسم است.

کمال‌‏الدّین غیاث شیرازی (متوفی 848 ق)، شاعر و مردى ورزشكار بود كه از پزشكى نیز سررشته داشت. با توجّه به ابیاتی که در دیوان کمال الدین وجود دارد، چنین به نظر می‏رسد که او از یک عمر طبیعی هفتاد، هشتاد ساله برخوردار بوده و ولادت او باید در سال‏های نیمه دوم سده 8 ق. باشد. کار و اشتغال او ساختن ترکیبات دارویی و داروفروشی بود، و در مورد علم بهداشت هم رساله‏ای در حفظ الصّحه تحت عنوان تحفه نوشته است. نویسنده در این کتاب به مبحث حفظ‌ الصحه و رهنمودهایی درباره حفظ تندرستی،حفظ صحت خوردنی‌ها، تندرستی کودکان، صحت اندام‌های مختلف بدن وادویه مفرده پرداخته است.

کتاب مذکور شامل 43 باب و یک خاتمه است و نویسنده در هر باب به معرفی داروهای مناسب برای اندامی خاص نظیر کلیه، قلب و… پرداخته، و تلاش کرده با ترجمۀ نسخه‌های داروهای مرکب از عربی به فارسی ، مجموعه‌ای ارزنده برای استفادۀ خود و دیگران فراهم کند.

قرابادین مجموعه دستوراتی است که به معرفی داروهای نباتی، حیوانی، معدنی و روش ساخت و کاربرد داروهای گیاهی می‌پردازد، و یکی از مباحث پزشکی سنتی به شمار می‌آید. مؤلف در نگارش این اثر از منابعی ارزشمند مانند قانون ابن‌سینا، ذخیره خوارزمشاهی، شرح الاسباب و العلامات، قرابادین معصومی و بسیاری از کتب اطبای دیگر بهره جسته، و در 23 باب و یک خاتمه به نگارش درآورده است.

گزیده ای از فهرست کتاب قرابادین قادری

طب اکبری یا طب‌الاکبر منبع کامل علم‌الامراض و شناخت و درمان بیماری‌ها است. اثر مزبور، ترجمه ای از کتاب ارزشمند شرح الاسباب و العلامات تالیف شیخ برهان الدین نفیس بن عوض کرمانی است، که توسط حکیم، محمد اکبر ارزانی با حذف زواید آن و افزودن نکاتی ویژه تالیف یافته است.

دلاکی به عنوان یک هنر شفا بخش باستانی از قدیم الایام مورد توجه عموم بوده، و انجام آن موجب آرامش و تسکین دردهای عصبی و گرفتگی‌های عضلانی و تشدید جریان خون و… می‌شود. نویسنده در این کتاب در هفت باب به فن دلاکی و ماساژدرمانی و نحوه انجام صحیح و اصولی این حرفه از ابتدا تا انتهای کار پرداخته است.

به راستی يكی از كامل‌ترين، مهمترين و مشهورترين كتاب‌های پزشكی در طب سنّتی، كتاب ذخيره خوارزمشاهی، تأليف دانشمند گرانقدر، سيد اسماعيل بن حسن حسينی جرجانی (گرگانی) است. دليل كامل بودن آن اين است كه اين كتاب را دايره المعارف طب فارسی به شمار می‌آورند؛ و اهميت آن در اين است كه اين كتاب، اولين كتابی است كه به صورت جامع در علم طب، به فارسی نگاشته شده است و به اين دليل جرجانی را بنيان گذار راستين پزشكی پارسی می دانند.

كتاب جوامع‌‌العلاج كتابی طبی است كه مولف بسیار متبحری در تمامی فنون دارد و نگارش مردی است حكیم و خریطی بی‌مانند در طب كه طب را با كیمیا و نبوغ آمیخته واز تجربه و شهامت برآن رنگی افشانده و به ما هدیه كرده. شیوه بیان و نگارش این كتاب با تمام كتب طبی موجود متفاوت است و سبكی مختصر و آموزشی دارد كه با طریقی بسیار نو و با شیوه‌ای بدیع و كار آمد نگارش یافته است. مطالب این كتاب به بیان درمان بیماری خاصی یا اصلا هیچ بیماری اختصاص ندارد. این كتاب اساس درمان را آموزش می­دهد. جوامع العلاج اساس و شالوده علاج  را بدون اینكه تشخیص بیماری خاصی را در نظر داشته باشد بیان می‌كند. و لذا این كتاب كتابی است اساسی و مرجع در طب كه فراگرفتنش مساوی است با فراگرفتن اساس علاج و درمان تمام بیماریها. همانگونه كه فهم حقایق الطب مساوی بود با فهم تشخیص تمام بیماریها . و لذا هركه جوامع العلاج را خوب بفهمد در بحث درمان به هیچ كتابی نیازمند نخواهد بود.

تحفة المؤمنین، کتابی است در زمینه طب و عمدتاً درباره «مُفردات پزشکی»، به فارسی و نوشته محمد مؤمن حسینی تنکابنی معروف به حکیم مؤمن، پزشک مخصوص شاه سلیمان صفوی، در قرن یازدهم می‌باشد. این کتاب از مشهورترین نگاشته‌های طب فارسی پیرامون دواشناسی است و پس از تالیف، مورد توجه بسیاری از اطباء قرار گرفته است. کتاب مزبور در دو بخش تشخیصات و دستورات تنظیم شده. مفصل‌ترین و مشهورترین بخش آن درباره مفردات نگاشته شده است.

این کتاب ویرایشی است از کتاب تحفه الدستور نوشته شرف الدین طبیب شیرازی که بر اساس نسخه خطی کتابخانه مجلس به شماره 6620 تصحیح و ویرایش شده است. محتوای این کتاب یک دوره درمان بیماری ها بر اساس خواص داروها و غذاهاست.